O ZAKONIE

Kościół Utrechtu uważany jest przez starokatolików za Kościół Matkę. Jego początki sięgają czasów chrystianizacji Niderlandów i biskupa tego miasta, św. Wilibrorda.

W okresie Reformacji,  Holandia uniezależniła się od katolickiej Hiszpanii.   Holenderscy katolicy doświadczali trudności nie tylko ze strony protestanckiej, ale również z Rzymu. W 1592 roku jezuiccy „misjonarze” wysyłani z Hiszpanii robili wszystko, aby utrudnić sytuację miejscowym katolikom. 

Sprawy nie ułatwiało wykształcenie, które kształcąc duchowieństwa holenderskiego się w ośrodkach teologicznych w Belgii i Francji i przyjmowało propagowany tam augustianizm, w konsekwencji którego, sprzeciwiało się rozpowszechnianej przez jezuitów praktyce częstej Komunii Świętej i ich zdaniem pobłażliwej spowiedzi świętej.

Ważnym czasem w rozwoju Kościoła Utrechtu była emigracja francuskich jansenistów, którzy uciekli do Holandii przed prześladowaniami. Ich obecność dodatkowo pogorszyła sytuację Kościoła, który przez jezuitów oskarżany był o herezję jansenizm. Próbowano  również rozwiązać kapitułę katedralną i wbrew obowiązującemu prawu kanonicznemu mianowano wikariusza apostolskiego dla Holandii.

Kapituły jednak nie udało się rozwiązać. Broniła ona swoich dotychczasowych uprawnień do wyboru biskupa, nie chciała się też zgodzić, aby arcybiskupi Utrechtu stali się jedynie Wikariuszami Apostolskimi, a więc namiestnikami papieża w Holandii, co zerwałoby ciągłość tradycji katolickiej od czasów św. Wilibrorda i traktowałoby ten kraj jako teren misyjny, czyli bez Kościoła lokalnego. Utrechckim katolikom zależało bowiem na zachowaniu ciągłości Kościoła katolickiego w Niderlandach oraz na jego samorządność.

Domagając się przysługującego prawa, kapituła katedralna podjęła decyzję o wyborze nowego arcybiskupa. 17 kwietnia 1723 roku wybrano Corneliusa Steenovena, który został wyświęcony na biskupa przez francuskiego biskupa misyjnego Dominika Marii Varleta. Wybór ten został uznany za prawomocny przez najwybitniejszych znawców prawa kościelnego. Tym samym zachowano ciągłość Kościoła w Utrechcie, zachowana została sukcesja apostolska i łączność z Kościołem powszechnym. Papież nie uznał wyboru nowego arcybiskupa, w konsekwencji czego, Kościół Utrechtu odwołał się od tej decyzji do Soboru Powszechnego. W ten sposób dokonało się zerwanie jedności z Rzymem.

Po zerwaniu z Rzymem i ekskomunice nałożonej na utrechcką kapitułę katedralną Kościół zmuszony został do samodzielnego budowania struktur oraz zapewnienia wykształcenia duchownym. W tym celu powołano arcybiskupie seminarium duchowne w Amersfoort. Kiedy w konsekwencji Pierwszego Soboru Watykańskiego powstały Kościoły starokatolickie w Niemczech i Szwajcarii, utrechcki Kościół katolicki rozpoznał w nich pokrewieństwo duchowe i postanowił im pomóc, aby zachowały one sukcesję apostolską, a tym samym łączność z Kościołem powszechnym.

W XIX wieku w Europie dokonywały się duże zmiany polityczne i społeczne, nie pozostało to bez wpływu na Kościoły chrześcijańskie. W myśli rzymskokatolickiej popularny staje się ultramontanizm, według którego katolickie Kościoły lokalne powinny podporządkować się decyzjom papieża. Papiestwo nie wykazywało już zainteresowania pojednaniem z małym Kościołem w Utrechcie.

Jednak rola arcybiskupstwa utrechckiego stała się ponownie znacząca, gdy część katolików z krajów języka niemieckiego, nie przyjęła dogmatów o nieomylności papieża w kwestiach wiary i moralności oraz dogmatu o jego uniwersalnej władzy nad całym Kościołem. Katolicy, nie mogli zgodzić się na nowe watykańskie dogmaty,. Niemieccy biskupi zastosowali jednak wiele sankcji, w tym ekskomuniki, zwłaszcza wobec profesorów i duchownych, którzy chcieli zachowania starego ustroju Kościoła. Pod wpływem represji, jakie spotykały osoby zaangażowane we wczesny ruch starokatolicki, w roku 1873 w Kolonii podjęto decyzję o utworzeniu alternatywnej jurysdykcji biskupiej. W konsekwencji tej decyzji, w roku 1875 w Rotterdamie konsekrowano pierwszego biskupa dla niemieckich starokatolików, którym został profesor J. H. Reinkens.

Starokatolickie reformy zakładały przede wszystkim synodalny ustrój nowej organizacji kościelnej, w konsekwencji czego prawo głosu otrzymały osoby świeckie, wprowadzono do Liturgii Eucharystii język narodowy oraz zniesiono obowiązkowy celibat duchownych.  W tym samym czasie analogiczny ruch powstał w Szwajcarii, wspierany głównie przez świeckich, posiadających silne wpływy polityczne. W konsekwencji szwajcarscy starokatolicy świeccy otrzymali jeszcze więcej praw do zarządzania Kościołem.                                  

W przeciwieństwie do Niemiec i Szwajcarii, gdzie starokatolicy mogli liczyć na wsparcie ze strony władzy świeckiej, w Austrii rozwój parafii był utrudniany. Pomimo tego powstało kilka wspólnot m.in. w Wiedniu. Sytuacja zmieniła się po upadku imperium Habsburgów. Ostatecznie powstały starokatolickie diecezje w Austrii, Czechach i Słowacji, a po II Wojnie Światowej również w Chorwacji.

Pomimo współpracy Kościołów w Holandii, Niemczech i Szwajcarii, nadal występowało między nimi wiele różnic. Pojawiło się realne zagrożenie podziałem pomiędzy Utrechtem a nowymi diecezjami. Udało się jednak zażegnać narastający podział w roku 1889, kiedy biskupi spotkali się w Utrechcie i ustalili ramy starokatolicyzmu oraz wspólnych relacji. W konsekwencji tego spotkania, 24 września 1889 roku podpisano Deklaracje Utrechcką Kościołów Starokatolickich i zawiązano Unię Utrechcką..

Trzecia fala starokatolicyzmu

Po roku 1889 kolejne Kościoły lokalne dołączały się do Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich. Trzy z nich powstały w polskich społecznościach w Europie oraz Ameryce Północnej. Do Unii Utrechckiej dołączył Polski Narodowy Kościół Katolicki w USA i Kanadzie³, Kościół Starokatolicki Mariawitów⁴ oraz Kościół Polskokatolicki w RP. Obecnie Kościołem członkowskim Unii Utrechckiej jest tylko Kościół Polskokatolicki w RP.

Kościół Starokatolicki Mariawitów został przyjęty do Unii Utrechckiej w roku 1909 w czasie Kongresu Starokatolików w Wiedniu, ale w następstwie niektórych reform i poglądów głoszonych przez ówczesnego arcybiskupa, został wykluczony z Unii w roku 1924. Obecnie Kościół Starokatolicki Mariawitów jest obserwatorem przy Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich.

Polski Narodowy Kościół Katolicki w USA i Kanadzie podjął decyzję o odłączeniu się od Unii Utrechckiej w roku 2003 w konsekwencji wprowadzenia przez Kościoły Unii Utrechckiej oraz będącej z nią w pełnej komunii Wspólnotę Anglikańską kapłaństwa kobiet, konsekracji kobiet na biskupów oraz błogosławieństwa związków osób tej samej płci.

Obydwa wspomniane wyżej Kościoły rozwijają się obecnie niezależnie od Unii Utrechckiej.

Na przełomie XIX i XX wieku wspólnoty katolickie niezależne od Rzymu powstawały nie tylko w Europie. Obecnie, jednym z największych Kościołów, który należy zaliczyć do rodziny starokatolickiej przez wyznawaną wiarę oraz organizację kościelną jest Filipiński Kościół Niezależny. Powstał on w konsekwencji dyskryminacji, jakiej doświadczali duchowni i świeccy pochodzenia filipińskiego przez rzymskokatolickie duchowieństwo pochodzenia hiszpańskiego i włoskiego na Filipinach.

Czwarta fala starokatolicyzmu

to wspólnoty, powstające w następstwie rzymskokatolickiego Drugiego Soboru Watykańskiego.

Przewietrzenie Kościoła⁶ oraz odnowienie myśli katolickiej wydało się na tyle interesujące dla niektórych protestantów m.in. w USA, że zaczęli bardziej zgłębiać tradycję katolicką (łacińską) i prawosławną (wschodnią). W tym okresie niektórzy protestanci podejmowali decyzję o zbliżeniu doktrynalnym lub przyłączeniu się do katolickich i prawosławnych Kościołów historycznych.

Liderzy tych wspólnot studiowali pisma Ojców Kościoła, zwłaszcza św. Ignacego z Antiochii. Doprowadziło to te grupy do bardziej liturgicznej formy kultu niż dotychczasowa.

Wspólnoty powstają obecnie również w Meksyku, Indiach i na Filipinach. Z Ekumeniczną Wspólnotą Katolicką związanych jest też wiele innych osób, które z różnych względów oficjalnie nie przyłączyły się do Kościołów jednak korzystają z posługi sakramentalnej w parafiach ekumenicznych katolików.                                         

Obok Unii Utrechckiej zrzeszającej starokatolików występują inne, jak choćby Ekumeniczna Wspólnota Katolicka i inne podobne, a wiele wspólnot w żaden sposób nie jest zrzeszonych z innymi Kościołami lokalnymi. Każda z tych organizacji kościelnych posiada własną, nieco odmienną charakterystykę. Niektóre uchodzą za Kościoły postępowe, a inne za Kościoły konserwatywne, wszystkie jednak przyjmują wspólne cechy doktryny, zwłaszcza doktryny o istocie Kościoła oraz jego podstawowej organizacji.

Wszystkich zainteresowanych głębszym poznaniem starokatolicyzmu zapraszam do lektury „Kościół Starokatolicki” autorstwa Ursa Kury.